• gutom, edukasyon in terms of formal education. Kakaunti lang ang katutubo na nakapag-aral dahil sa kahirapan.) Labina ang katong nia sa kabukiran ang puluy-anan. Ang hinungdan nganong dili pod makaeskwela kay kulang sa kita. Ang hinungdan na kulang sa kita sa farming tools og post-harvest facilities. Wala silay inana. (Lalo na sa mga naninirahan sa bundok. Ang dahilan bakit hindi makapgaral dahil sa kulang ang kita. Kulang ang kita dahil sa farming tools at post harvest facilities. Wala silang ganun.) Now, tungod niana, ang pahimuslan (niloloko) sila sa mga traders. Pananglitan, bago sila mag land prep, nakapangutang na sila sa mga traders. Ang presyo sa traders lagpas pa siguro sa liog. Pagabot sa katapusan, sa harvest na, makaagi gyud og ma-short ug mag-failure. Kani ang risgo sa mga Lumad, labaw na kung pista. (Ngayon, dahil dito, pinagsamantalahan (niloloko) sila ng mga traders. Ang presyo sa traders lagpas pa siguro sa leeg. Pagdating sa huli, sa harvest na, makaranas talaga ng kakulangan at bagsak. Ito ang problema sa mga katutubo, lalo na kung pyista.) Sa hisgutanang peace and order, matod pa sa atong mga kaubanan kaganiha nga anaa ang state, ang nagadala sa ideolohiya, murag naa silay lumbaanay kung kinsay makauna og bira