nga po ang sinasabi ko sa may mga lupaing ninuno, bakuran ninyo. Kung malaking masyado lagyan n‟yo ng mga markers. Dalawa lamang gagawin mo: 1) magsampa ka ng demanda sa NCIP at mahabang proseso yun o; 2) magkasundo kayo sa sinasabi ng taga-barangay na sukatin ay hatiin na lamang. Kung ang lugar ay walang bakod p‟wede kayong lumagay doon at ipaglaban mo ang tawag doon ay “doctrine of self help” o ibig sabihin “tulungan mo ang sarili mo.” Kung ang lugar ay may bakod hindi ka p‟wedeng pumasok, ang kinatatigan ng batas ay „yun naka-pwesto. Q, Elma Dadones: Nabigyan kami ng project ng UNDP pero kailangan pa rin namin mag-bayad ng zoning fee, P10,000 po ito bago kami mabigyan ng Mayor‟s permit. Hindi kami inoobliga na mag-bayad agad pero kailangan pa rin namin magbayad. Isa pa po ang gusto namin ay mag-linis ng aming CADT pero pinagbabawalan kami ng ranger. A, Atty. Chan: Ang interpretasyon talaga ng government d‟yan kapag commercial use na ang mga products ninyo kailangan na kayong mag-bayad. Kapag may business na kayo ang regulasyon ng LGU ay talagang ganyan. Humingi na lamang kayo ng exemption. Gumawa kayo ng tribal letter na dahil sa kahirapan at kayo ay nagu-umpisa pa lamang. Ang alam ko kapag ang mga Katutubo ay nag-business na ay hindi na exempted sa mga regulasyon. Depende sa inyong sona, sabihin ninyo na ayon sa inyong ADSDPP ang sona ninyo ay multiple use. Q, Joel Limsa: Ang tanong ko ay kay Atty. Jofi. Pwede po bang mag-labas ang Commission En Banc ng isang resolution para sa LGU na maka-sama sa CLUP ang mga coorndinates ng ancestral domain? A, Atty. Agusti: Hindi na kailangan ng resolusyon dahil naka-aloob na sa inyong IPRA na kung ano ang gusto n‟yong gawin sa AD ninyo. Dapat lamang ay nakainterface na rin sa plano ng mga LGUs ang mga coordinates nag inyong mga lupaing ninuno. Papano nila malalaman na sagradong lugar „yun kung hindi nila alam ang coordinates? Kayong mga IPMR kung kayo ay naka-upo na iyan ang dapat na tutukan at bigyan n‟yo ng unang pansin. Tingnan ninyo ang plano ninyo sa AD at plano ng pamahalaan para magkaroon ng harmonisasyon. Q, Joel Limsa: Ang hirap lamang po kapag nag-iisa lamang kami sa Sangguniang Bayan at dito na siguro pumapasok ang usapin ng human rights hanggat hindi maayos ang AD ay maraming problema. Ang gusto lamang po namin sana ay mayroong Commission En Banc Resolution na magbibigay ng direktiba sa mga LGUs na isama na ang AD sa kanilang CLUP. A, Atty. Agusti: Ipapa-abot ko na lamang po aming opisina at kay Commissioner Roy ang mga ito. Q, Joel Limsa: Salamat po. Ang isang tanong ko pa ay kay Mr. Lilang, alam natin na may mga kawani sa PENRO na hindi kumikilala sa native title. Magbigay po sana kayo ng isang payo para naman kilalanin ang aming native title na napaka-hirap para NATRIPAL Gen. Assembly and Launching of IPHRO, Dec. 12-14, 2018 Page [43]